คำถามยอดฮิตของว่าที่คุณแม่คือ “น้ำหนักขึ้นเท่านี้ปกติไหม” ซึ่งไม่มีคำตอบเดียวสำหรับทุกคน เพราะเกณฑ์ที่ใช้กันแพร่หลายขึ้นอยู่กับ BMI ก่อนตั้งครรภ์ และจำนวนทารกในครรภ์ บทความนี้สรุปเกณฑ์ที่แพทย์ใช้จริงให้เข้าใจง่ายและคำนวณเองได้
การเพิ่มน้ำหนักที่เหมาะสมสำคัญต่อสุขภาพของทั้งแม่และทารก ถ้าเพิ่มน้อยเกินไปอาจทำให้ทารกน้ำหนักแรกเกิดต่ำ ถ้าเพิ่มมากเกินไปจะเพิ่มความเสี่ยงของเบาหวานขณะตั้งครรภ์และการคลอดยาก
ขั้นแรก คำนวณ BMI ก่อนตั้งครรภ์
สูตรคือ น้ำหนักก่อนตั้งครรภ์ (กิโลกรัม) หารด้วยส่วนสูง (เมตร) ยกกำลังสอง
ตัวอย่าง น้ำหนัก 55 กก. สูง 160 ซม. (1.6 เมตร) คำนวณได้ 55 ÷ (1.6 × 1.6) = 55 ÷ 2.56 ≈ 21.5 อยู่ในกลุ่มน้ำหนักปกติ
ใช้น้ำหนักก่อนตั้งครรภ์ หรือน้ำหนักที่ชั่งได้ในช่วงแรกของการตั้งครรภ์ ไม่ใช่น้ำหนักปัจจุบัน
น้ำหนักควรขึ้นเท่าไหร่ตลอดการตั้งครรภ์ (ครรภ์เดี่ยว)
เกณฑ์ที่นิยมใช้อ้างอิงมาจากสถาบันการแพทย์สหรัฐฯ (IOM) ซึ่งสมาคมสูตินรีแพทย์ (ACOG) และสถานพยาบาลในไทยหลายแห่งนำมาใช้
| BMI ก่อนตั้งครรภ์ | กลุ่ม | น้ำหนักควรเพิ่มทั้งหมด |
| ต่ำกว่า 18.5 | น้ำหนักต่ำกว่าเกณฑ์ | 12.5–18 กก. |
| 18.5–24.9 | น้ำหนักปกติ | 11.5–16 กก. |
| 25–29.9 | น้ำหนักเกิน | 7–11.5 กก. |
| 30 ขึ้นไป | อ้วน | 5–9 กก. |
หมายเหตุ ตารางนี้ใช้เกณฑ์ BMI สากล แพทย์บางท่านอาจปรับตามเกณฑ์ของคนเอเชียหรือสภาพร่างกายเฉพาะบุคคล ควรถามแพทย์ว่าเป้าหมายของตัวเองคือกี่กิโลกรัม
ตั้งครรภ์แฝด น้ำหนักควรขึ้นมากกว่าครรภ์เดี่ยว
| BMI ก่อนตั้งครรภ์ | น้ำหนักควรเพิ่ม (ครรภ์แฝดสอง) |
| ปกติ (18.5–24.9) | 16.8–24.5 กก. |
| น้ำหนักเกิน (25–29.9) | 14.1–22.7 กก. |
| อ้วน (30 ขึ้นไป) | 11.3–19.1 กก. |
น้ำหนักควรขึ้นทีละเท่าไหร่ ในแต่ละช่วง
น้ำหนักไม่ได้ขึ้นเท่ากันตลอด ช่วงไตรมาสแรกขึ้นน้อยมาก บางคนไม่ขึ้นเลยหรือลดลงด้วยซ้ำเพราะแพ้ท้อง แล้วจะขึ้นเร็วขึ้นในไตรมาสที่ 2 และ 3
| BMI ก่อนตั้งครรภ์ | ไตรมาสแรก (รวม) | ไตรมาส 2 และ 3 (ต่อสัปดาห์) |
| ต่ำกว่า 18.5 | ประมาณ 2.3 กก. | 0.44–0.58 กก. |
| 18.5–24.9 | ประมาณ 1.6 กก. | 0.35–0.50 กก. |
| 25–29.9 | ประมาณ 0.9 กก. | 0.23–0.33 กก. |
| 30 ขึ้นไป | น้อยมากหรือไม่เพิ่ม | 0.17–0.27 กก. |
คนที่ BMI ปกติจะขึ้นประมาณครึ่งกิโลกรัมต่อสัปดาห์ในช่วงครึ่งหลังของการตั้งครรภ์ ซึ่งไม่ต้องเป๊ะทุกสัปดาห์ ดูแนวโน้มรวมเป็นรายเดือนก็เพียงพอ
น้ำหนักที่ขึ้นไปอยู่ตรงไหนบ้าง
หลายคนกังวลว่าน้ำหนักที่ขึ้นทั้งหมดคือไขมัน แต่ความจริงแล้วส่วนที่เพิ่มขึ้นกระจายอยู่หลายส่วน (ตัวเลขโดยประมาณสำหรับครรภ์เดี่ยวที่น้ำหนักเพิ่มราว 12 กก.)
| ส่วนประกอบ | น้ำหนักโดยประมาณ |
| ทารก | 3–3.5 กก. |
| รก | 0.5–0.7 กก. |
| น้ำคร่ำ | 0.9–1 กก. |
| มดลูกที่ขยาย | ประมาณ 1 กก. |
| เต้านม | ประมาณ 1 กก. |
| ปริมาณเลือดที่เพิ่ม | 1.5–1.8 กก. |
| น้ำในเนื้อเยื่อ | 1–2 กก. |
| ไขมันสะสมสำรองสำหรับให้นม | 2.5–3.5 กก. |
ดังนั้นน้ำหนักส่วนใหญ่ไม่ใช่ไขมันที่ลดไม่ได้ หลายส่วนจะหายไปเองหลังคลอดและช่วงให้นมลูก
ถ้าน้ำหนักขึ้นน้อยเกินไป หรือมากเกินไป
ขึ้นน้อยเกินไป
สาเหตุที่พบบ่อยคือแพ้ท้องรุนแรง กินอาหารได้น้อย หรือมีความเครียด ผลคือเสี่ยงที่ทารกจะน้ำหนักแรกเกิดต่ำ ถ้าน้ำหนักลดต่อเนื่องหรือกินไม่ได้เลย ควรพบแพทย์ ไม่ควรรอ
ขึ้นมากเกินไป
อาจเพิ่มความเสี่ยงของเบาหวานขณะตั้งครรภ์ ความดันโลหิตสูง และการคลอดยาก รวมถึงน้ำหนักค้างหลังคลอด แต่ไม่ควรลดน้ำหนักเองหรืออดอาหาร ให้ปรึกษาแพทย์หรือนักโภชนาการ
กินอย่างไรให้น้ำหนักขึ้นพอดี
- ไตรมาสแรก แทบไม่ต้องกินเพิ่ม เน้นกินให้ครบ 5 หมู่
- ไตรมาส 2 ต้องการพลังงานเพิ่มประมาณ 340 กิโลแคลอรีต่อวัน เท่ากับนมหนึ่งแก้วกับผลไม้ชิ้นเล็กหรือข้าวหนึ่งทัพพีพูนกับไข่หนึ่งฟอง
- ไตรมาส 3 ต้องการเพิ่มประมาณ 450 กิโลแคลอรีต่อวัน
(ตัวเลขพลังงานข้างต้นอ้างอิงแนวทางสูตินรีแพทย์สหรัฐฯ สำหรับครรภ์เดี่ยวที่ BMI ปกติ ของแต่ละคนอาจต่างกัน)
เคล็ดลับเลือกกิน
- กินโปรตีนคุณภาพดี เช่น ไข่ ปลา เต้าหู้ เนื้อสัตว์ไม่ติดมัน
- กินผักผลไม้หลากหลาย และธัญพืชไม่ขัดสี
- ลดน้ำตาล เครื่องดื่มหวาน ของทอด และขนมถุง
- แบ่งกินมื้อเล็กๆ หลายมื้อ ถ้ายังแพ้ท้อง
- เมนูที่ต้องเลี่ยงดูได้จากบทความ อาหารที่ห้ามกินตอนท้องมีอะไรบ้าง?
ออกกำลังกาย แนวทาง ACOG แนะนำให้ออกกำลังกายความหนักปานกลางอย่างน้อย 150 นาทีต่อสัปดาห์สำหรับครรภ์ปกติ เช่น เดิน ว่ายน้ำ หรือโยคะสำหรับคนท้อง แต่ต้องได้รับอนุญาตจากแพทย์ก่อน
ชั่งน้ำหนักอย่างไรให้ได้ข้อมูลที่เชื่อถือได้
- ชั่งสัปดาห์ละ 1 ครั้ง วันเดิม เวลาเดิม เช่น เช้าหลังเข้าห้องน้ำ
- ใช้เครื่องเดิม สวมเสื้อผ้าบางๆ เหมือนกัน
- จดลงสมุดหรือแอป แล้วนำไปให้แพทย์ดูทุกนัด
- ไม่ต้องเครียดกับตัวเลขรายวัน เพราะน้ำในร่างกายทำให้ขึ้นลงได้
เมื่อไหร่ควรปรึกษาแพทย์
- น้ำหนักลดลงต่อเนื่อง หรือกินอาหารไม่ได้เพราะแพ้ท้อง
- น้ำหนักขึ้นเร็วผิดปกติ เช่น เกิน 1 กก. ใน 1 สัปดาห์ติดกันหลายสัปดาห์
- น้ำหนักขึ้นเร็วพร้อมบวมหน้า มือ เท้า ปวดศีรษะรุนแรง หรือตามัว ให้ไปพบแพทย์ทันที เพราะอาจเกี่ยวข้องกับครรภ์เป็นพิษ (ดูเพิ่มเติมใน อาการบวมขาตอนท้องอันตรายไหม?)
- ไม่แน่ใจว่าเป้าหมายน้ำหนักของตัวเองควรเป็นเท่าไหร่
สรุป
น้ำหนักที่ควรขึ้นระหว่างตั้งครรภ์ขึ้นอยู่กับ BMI ก่อนท้อง คนน้ำหนักปกติควรเพิ่มประมาณ 11.5–16 กก. และขึ้นราว 0.35–0.5 กก. ต่อสัปดาห์ในครึ่งหลังของการตั้งครรภ์ ครรภ์แฝดต้องการมากกว่านี้ อย่าเทียบกับคนอื่น จดน้ำหนักสม่ำเสมอ กินให้คุณภาพดี และปรึกษาแพทย์เมื่อน้ำหนักขึ้นน้อยหรือมากผิดปกติ
บทความนี้เป็นข้อมูลทั่วไปเท่านั้น ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์ เป้าหมายน้ำหนักและปริมาณอาหารของแต่ละคนอาจแตกต่างกัน ควรปรึกษาแพทย์หรือนักโภชนาการเพื่อคำแนะนำที่เหมาะกับสุขภาพของคุณโดยตรง
แหล่งอ้างอิง:
- Institute of Medicine (2009) — Weight Gain During Pregnancy: Reexamining the Guidelines
- HDmall — เครื่องคำนวณน้ำหนักเพิ่มขณะตั้งครรภ์ ตามแนวทาง IOM
- โรงพยาบาลนครธน — น้ำหนักที่ควรเพิ่มตามค่า BMI ก่อนตั้งครรภ์และตามไตรมาส
- theAsianparent Thailand — การเพิ่มน้ำหนักตัวระหว่างตั้งครรภ์
- GoodRx / The Bump / Hakaru — Pregnancy Weight Gain Guide (อ้างอิงแนวทาง IOM และ ACOG)
บทความที่เกี่ยวข้อง:
